Jak czytamy na portalach energetycznych, Spółki z państw nordyckich mają apel: nie ruszać ETS Nastroje wszędzie tam, w tym w Polsce, gdzie wysokie ceny EU ETS zbierają żniwo (co nie dotyka tak Hiszpanów czy Francuzów), są nastawione proreformatorsko. Z kolei państwa z północnej Europy podzielają głos jej zachodniej części.
Pod auspicjami trzech organizacji zrzeszających spółki zaangażowane klimatycznie opublikowano właśnie odezwę do Komisji Europejskiej, rządów państw UE i krajowych decydentów w tej sprawie. Podpisały się pod nią podmioty z Finlandii, Szwecji, Danii i Norwegii (choć ta jest poza UE, to jest uczestnikiem systemu EU ETS).
Wzywamy państwa do ochrony i wzmocnienia integralności systemu EU ETS jako kamienia węgielnego europejskiej strategii klimatycznej i konkurencyjności – brzmi najważniejsza część odezwy.
Jak dowodzą sygnatariusze – a tych jest ponad 80 – system EU ETS wzmocnił integralność rynku, był i będzie dobrym sygnałem inwestycyjnym dla transformacji w przemyśle czy energetyce oraz kluczowym fundamentem dekarbonizacji.
Przytoczona wypowiedź, oceniająca system EU ETS wyłącznie pozytywnie, pomija kluczowe z punktu widzenia socjologii zjawiska i procesy społeczne.
1. Ślepota na nierówności (Ignorowanie wykluczenia)
Ubóstwo energetyczne: Koszty uprawnień ETS są przerzucane na konsumentów w rachunkach za prąd i ogrzewanie.
Regresywny charakter: Koszty te obciążają najbardziej gospodarstwa domowe o niskich dochodach.
Rozwarstwienie społeczne: System pogłębia przepaść między zamożnymi a ubogimi ekonomicznie regionami.
2. Determinizm technologiczny i rynkowy
Fetyszyzm rynkowy: Wypowiedź zakłada, że mechanizmy rynkowe automatycznie rozwiążą problemy społeczne.
Pominięcie kapitału ludzkiego: Redukcja transformacji do „sygnału inwestycyjnego” ignoruje los pracowników likwidowanych sektorów.
Brak podmiotowości: Ludzie są traktowani jak bierni odbiorcy odgórnych zmian gospodarczych.
3. Ryzyko konfliktów i oporu społecznego
Deficyt legitymizacji: Brak uwzględnienia kosztów społecznych rodzi opór wobec polityki klimatycznej.
Polaryzacja: Ignorowanie lokalnych kontekstów sprzyja powstawaniu ruchów populistycznych i antyekologicznych.
Niezadowolenie strukturalne: Transformacja bez osłony socjalnej niszczy tkankę społeczną regionów przemysłowych.
4. Iluzja uniwersalnego interesu
Konflikt klasowy: Wypowiedź reprezentuje perspektywę technokratycznych elit i wielkiego kapitału.
Pozorny konsensus: Przedstawia partykularny instrument ekonomiczny jako bezalternatywne dobro wspólne.
Po przedstawieniu argumentów jak wyżej często dochodzą do głosu wezwania do transformacji sprawiedliwej i od razu przed nią ostrzegamy.
Sprawiedliwa Transformacja (Just Transition) to koncepcja socjologiczna i polityczna, która zakłada, że przejście do gospodarki neutralnej dla klimatu musi być sprawiedliwe społecznie. Powstała jako sprzeciw wobec czysto rynkowego podejścia do ekologii, które uderza w najuboższych.
Główne filary socjologiczne Just Transition
Ochrona pracowników: Zapewnienie nowych, stabilnych miejsc pracy (green jobs) dla osób z likwidowanych sektorów (np. górnictwa).
Przekwalifikowanie zawodowe: Systemowe wsparcie w nauce nowych umiejętności, dopasowanych do zielonej gospodarki.
Wsparcie regionów: Inwestycje w infrastrukturę i rozwój lokalnych społeczności najbardziej dotkniętych transformacją.
Partycypacja społeczna: Włączanie pracowników, związków zawodowych i mieszkańców w proces planowania zmian.
Walka z ubóstwem: Przeciwdziałanie wykluczeniu energetycznemu i komunikacyjnemu poprzez dotacje dla najuboższych.
Powyższemu nie można się dać zwieźć.
Z perspektywy socjologii konfliktu, teorii krytycznej oraz socjologii wiedzy, koncepcja Sprawiedliwej Transformacji (Just Transition) może być postrzegana jako mechanizm kontroli społecznej i neutralizacji oporu.
Oto jak socjologia uzasadnia i opisuje przedmiotowy błąd:
1. Kooptacja i pacyfikacja („Kupowanie milczenia”)
Zarządzanie protestem: Socjologia ruchów społecznych określa to mianem kooptacji. Zamiast dyskusji o celowości zmian, system tworzy fundusze (np. odprawy, pakiety osłonowe), które działają jak finansowy amortyzator. Ich celem jest demobilizacja związków zawodowych i grup oporu.
Redukcja sprawiedliwości do rekompensaty: Narzucenie ram finansowych zamienia fundamentalny spór ideologiczny i egzystencjalny w zwykłą transakcję handlową: „płacimy określone odszkodowanie w zamian za rezygnację z prawa do weta”.
2. Wykluczenie debaty o celach (Depolityzacja)
Teoria postpolityki (Chantal Mouffe): Koncepcja ta zakłada, że kluczowe decyzje (takie jak wprowadzenie mechanizmów rynkowych typu EU ETS czy dążenie do pełnej dekarbonizacji) są przedstawiane jako „neutralne technicznie” i jedyne możliwe.
Brak alternatywy: Odrzuca się dyskusję o tym, czy ten kierunek jest słuszny. Zamiast tego debata zostaje zawężona wyłącznie do kwestii technicznych: jak szybko i za ile wdrożyć odgórnie narzucony model. Każda próba podważenia sensu samego systemu ETS jest z góry etykietowana jako antynaukowy populizm.
3. Pozorny dialog i asymetria władzy
Proceduralizm jako fasada: Konsultacje społeczne i programy regionalne często służą jedynie legitymizacji podjętych już decyzji. Społeczności lokalne nie mają realnego wpływu na strategię geopolityczną, a jedynie na to, w jaki sposób zostaną zagospodarowane przyznane im środki pomocowe.
Przemoc symboliczna (Pierre Bourdieu): Dominujący dyskurs narzuca język ekologicznej konieczności. Sprawia to, że robotnicy i regiony zależne od paliw kopalnych muszą przyjąć reguły gry silniejszego (czyli Unii Europejskiej i rynków finansowych), aby w ogóle otrzymać jakiekolwiek wsparcie.
4. Iluzja „kontroli nad zmianą”
Socjologia transformacji wskazuje, że obietnica „nikogo nie zostawimy w tyle” (leave no one behind) jest obietnicą technokratyczną. Sukcesu głębokiej zmiany społeczno-gospodarczej nie da się w pełni zaplanować i zrekompensować za pomocą dotacji, ponieważ niszczy ona dotychczasowe więzi, tożsamość lokalną oraz kulturę pracy, których nie da się wycenić w euro.
Drodzy państwo, nie możemy zlikwidować EU ETS, ponieważ ETS wzmocnił integralność rynku, był i będzie dobrym sygnałem inwestycyjnym dla transformacji?
ETS nie można zlikwidować, ponieważ ETS dobrze służy beneficjentom systemu ETS?
Mamy gdzieś integralność niewiadomojakiego rynku wzmocnionego w niewiadomojakim celu.
Naszym celem nie jest integracja rynku spekulantów certyfikatami emisji, naszym celem nie jest utrzymanie ETS, naszym celem nie jest płynność giełdy i zwiększenie obrotu na giełdzie, celem nie jest także OZE, ani nie jest nim dogmatycznie rozumiana walka z węglem, ani tym bardziej z polskimi elektrowniami węglowymi, ani nawet naszym celem nie jest transformacja.
Celem jest (przynajmniej dla tych, którzy tego żądają) uratowanie klimatu.
Jeśli umiemy "uratować klimat" bez "integralności rynku", płynności giełdy, OZE, likwidacji węgla, ETS, benchmarków i certyfikatów, A TRZEBA DODAĆ, ŻE UMIEMY, to nie ma żadnego sensu trwanie przy systemie, który bardzo słabo ratuje klimat, za to daje dobrze zarobić podmiotom i osobom do tego nie uprawnionym.
Osiągi krajów nordyckich w obszarze "ratowania klimatu" są przecież nędzne. Norwegia ma duże zasoby wody, jechała i jedzie na wodzie, gdzie postęp? Jakie inwestycje dekarbonizacyjne zrealizowała Norwegia za pieniądze z Polski i za co jej się należą, skoro nic przecież nie zdekarbonizowała? Co osiągnęła Szwecja? Postawili parę wiatraków, ale szybko zrozumieli, że są bezużyteczne. W napadzie szału zlikwidowali cztery najstarsze reaktory atomowe ale szybko otworzyli zielone światło dla budowy nowych i sześć pozostawili. Co osiągnęła Finlandia? Uruchomiono reaktor atomowy, którego budowę rozpoczęto jeszcze przed transformacją. Biomasą i tak palili ze względu na posiadanie dużej ilości papierni.
Gdzie jest ta unijna solidarność? Skoro przebudowa potrzebna jest w Polsce, to dlaczego pieniądze muszą iść do Szwecji?
Francja zdekarbonizowała energetykę 50 lat temu nie wiedząc nawet, że tak się to będzie nazywało. Czy Francja potrzebowała do tego ETS?
Szerzej pod adresem tutaj. Grzegorz Kwiecień 14.05.2026